tamsirt 01
Les cours
Agemmay n tmaziɣt yesɛa 32 isekkilen; yewwi-d yakk isekkilen-is si tlatinit ḥaca “ɣ” d “ɛ” i d-yekkan si tegrigit.
02. Tamsertit
Tamsertit tettili mi ara d mlilen sin imesla. Yiwen ger sin-nni ikeccem deg wayeḍ, ttaken-d s umata imesli ussid.
03. Isem
Isem amaziɣ yesɛa: asmil, tawsit, amḍan akk d waddad.
04. Amyag
Amyag d aferdis d-yesskanayen tigawt nexdem, taɣara neɣ addad n kra tɣawsa. Amyag yebḍa ɣef sin isufar : amyag amagnu d wemyag n tɣara.
Imqimen udmawanen bḍan ɣef sin yeḥricen : imqimen udmawanen ilelliyen d yemqimen udmawanen iwṣilen.
06. Arbib
Arbib d awal i d-yeskanayen ayla, taɣara, neɣ kra n ṣṣifa yellan deg yisem. Tigti n yerbiben ttusilɣen seg yemyagen n tɣara, imi d ineggura-agi i d-yeskanayen taɣara n tɣawsa.
07. Amernu
Amernu d awal yellan d armeskil. D awal yettbeddilen anamek n wemyag neɣ n yisem.
08. Amḍan
Anagar sin yismawen imezwura, nesseqdac ismawen n wemḍan i d-yekkan si taɛrabt. Ma yella d ismawen n tmaziɣt, ttwaseqdacen kan di kran n waẓiyen am Itergiyen, Icelḥiyen, Imẓabiyen...
09. Imeskanen
Nesseqdac-iten i wakken a d-nesken neɣ a nwehhi ɣer kra n tɣawsa.
Présentatifs, irbuda, imattaren...
Encore plus...
Ici une liste, non exhaustive, de sites sur différentes thématiques du domaine berbère.
Agemmay
Tirgalin d teɣra
Agemmay n tmaziɣt yesɛa 32 isekkilen ; yewwi-d yakk isekkilen-is si tlatinit ḥaca ɣ d ɛ i d-yekkan si tegrigit.
Asekkil d targelt neɣ d tiɣri.
1/2Tirgalin
Tirgalin d tigi: b, c, č, d, ḍ, f, g, ǧ, h, ḥ, j, k, l, m, n, ɣ, q, r, s, ṣ, t, ṭ, w, x, y, z, ẓ, ɛ
Llan isekkilen nniḍen ijenṭaden ur nekcim ara deg ugemmay amaziɣ, nesseqdac-iten i wakken ad naru awalen ijenṭaden am p, v.
Amedya:
Pari (Paris), Apuluni (un polonais), Gustave, Valence, ...
2/2Tiɣra
Llant 3 teɣra di tmaziɣt: a, u, i, d teɣri ilem e.
Tiɣri ilem, d tiɣri i yessishilen asenṭeq n wawal, tkeccem-d mi ara d-mlilent ugar n snat n tergalin, ur trekked ara dima deg wemkan-is.
Amedya:
gzem [gzem] abrid / gzem-as [gezm-as] abrid
gezmen [gezmen] abrid
Tiɣri ilem, temxallaf nettat d teɣri a deg usenṭeq.
Amedya:
aman ≠ amen
izan ≠ izen
Tiɣri ilem, nettaru-tt di tazwara n kra n yemyagen yesɛan yiwet n tergelt (taḥerfit neɣ tessed): eg, ečč, efk,... d wid yesɛan snat tegtalin war tiɣri: els, enz, efk,... meɛna ur tt-nettaru ara di taggara n wawalen.
Ilugan igejdanen
1/7Yiwen imesli, yiwen usekkil
Yiwen imesli nettaru-t s yiwen usekkil. Mačči am kra n tutlayin nniḍen yettarun imesli s sin neɣ ugar isekkilen.
| ad naru | nezmer ad nessiwel |
|---|---|
| amcic | [amchiche] |
| aɣrum | [aghrum] |
| tafat | [thafath] |
2/7Imesli azenzaɣ d imesli aggaɣ
Alugen :
Ulac amgirred di tira ger imesla izenzaɣen d imesla aggaɣen. Di tmaziɣt llant tmeslayin imalen ɣer tizzenzeɣt (taqbaylit, tacawit, tarifit, ...), llant tid imalen ɣer taggeɣt (tamẓabit, tacelḥit, tatergit, ...).
Amedya :
Di teqbaylit, nettaru tikli ɣas ma nessenṭaq [tiḵli]
Nettaru daɣen ayefki ɣas ma nessenṭaq [ayefki]
- bɣu [ḇɣu], bibb
- ugel [ug̱el], gammi
- ader [aḏer], ndel
- tiṭ [ṯiṭ], ntu
k, b, g, d, t deg wawal amenzu yettwanṭaq d azenzaɣ ma deg wawal wi sin yettwanṭaq d aggaɣ.
3/7Imesli ussid
Alugen :
Imesli ussid nettaru-t s sin isekkilen.
Amedya :
rruḥ n wemdan ≠ ruḥ ɣer tmurt.
Ihi nettaru:
ddu, kker, mmekti, issin, ...
4/7Imesli ufay
Alugen :
Imesli ufay nettaru-t s tneqqiṭ ddaw usekkil.
Amedya :
Nettaru: yehlek iẓi ; mačči yehlek izi ;
akal-nni d aẓrar ; mačči akal-nni d azrar ;
yeffeɣ-as-d ṣṣer deg ifassen-is ; mačči yeffeɣ-as-d sser deg ifassen-is
Ihi nettaru: aḍu, ṣubb, tiṭ, taẓallit, ...
Yella r [ṛ] ufay meɛna ur s-nxeddem ara taneqqiṭ:
rremman [ṛṛemman], arubeyyaw [aṛubeyyaw] (d imɣi), rruḥ [ṛṛuḥ], ijifer [ijifeṛ],
timerqemt [timeṛqemt], r ufay ilmend n q yellan deg wawal,
tiɣerɣert [tiɣeṛɣeṛt], r ufay ilmend n ɣ yellan deg wawal,
arḍel [aṛḍel], r ufay ilmend n ḍ,
arẓeẓ [aṛẓeẓ], r ufay ilmend n ẓ.
Tasureft:
Asekkil ḥ nxeddem-as taneqqiṭ s wadda meɛna mačči d ufay.
5/7Imesli azgenaggaɣ
Amedya :
Ečč, eǧǧ, gezzem, tittin
Alugen :
Imesli [dz] yettas-d dima yessed, u yerna ur yeṭṭuqqet ara aṭas, ɣef waya nettaru-t dima s zz.
Imesli [ts] nettaru-t dima s tt, ḥacama yezga-d di taggara n wawal nettaru-t t, (wali Isem)
Imedyaten:
| ad naru | nezmer ad nessiwel |
|---|---|
| yettwawwet | [yetswawwet], [yeţţwawwet] |
| yettawi | [yettsawi], [yeţţawi] |
| tuttra | [tuttsra], [tuţţra] |
| tabrat | [tabrats], [tabratt], [tabraţ] |
| Lezzayer | [ledzzayer] |
| irezzef | [iredzzef] |
6/7Imesli anɣi
Alugen :
Di tira, imesli anɣi nettaru-t mebla w n wanɣi, d aḥerfi.
Amedya :
Nettaru akbal, axnac, agerbi, aqrab ɣas ma nessenṭaq [akwbal], [axwnac], [agwerbi], [aqwrab], ...
Tamawt :
Llan drus n wawalen yettbeddilen anamek (lmeɛna) ma yettwakkes-asen w n wanɣi:
ireggel [ireggwel] ɣer wexxam ≠ ireggel targa (yettarra akal ɣef terga).
Awalen-agi a ten-naru war w n wanɣi, anamek ad t-nefhem di twinest.
7/7Deg wawal, ma buhan, sin isekkilen (neɣ tlata ma yessed yiwen) i yettilin ger snat n teɣra.
Amedya :
azelmaḍ, yemmed, yemmden, ...
Tasureft :
weltma (acku d awal yeddsen welt+ma)
Asekkil ameqqran
Alugen :
Asekkil ameqqran yettili deg sin imukan kan :
- deg tazwara n tefyirt: Ssuq, ssbeḥ. Yya-d a mmi.
- deg tazwara n yisem n wemdan neɣ n wemkan: Belqasem, Meqqran, Fransa, Lalman, Tizi, Marikan, atg.
Acuddu
Amedya :
tamurt-nneɣ, tamurt-agi, axxam-agi-ines, ...
yusa-d, yečča-t, yuɣ-as-t-id, ...
deg-neɣ, ɣur-i, fell-as, ...
Alugen :
Acuddu ntegg-it s umata ger : yisem, arbib, amyag, amaɣun, tanzeɣt d yewṣilen-nsen. Acku ineggura-agi, ur ttilin ara kan akka weḥd-nsen di twinest.
Isem-awṣil n yisem:
axxam-nsen
Arbib-awṣil n werbib:
ucbiḥ-nneɣ yusa-d
Amyag-awṣil n wemyag:
yefka-yas-t-id
Amaɣun-awṣil umaɣun:
netta i s-yennan
Tanzeɣt-awṣil n tenẓeɣt:
yedda d gma s amɣar
yedda-d gma s amɣar
yedda d gma-s amɣar
yedda-d gma-s amɣar
Tilin neɣ xaṭi n ucuddu yezmer ad yebdel anamek n twinest.
Ayen i ilaqen a t-nissin ɣef ugemmay d wayen i s-d-yezzin
- Tiɣri ilem
etemxallaf deg usenṭeq nettat d teɣria.
Tiɣri ilem teggar-d iman-is akken ad tessishel asenṭeq n wawal: krez, yecqarrew, yemmden...
Nettaf-itt daɣen di tazwara n kra n yemyagen ur nesɛi ara aṭas n tergalin:efk,eg,ečč,enz... - Awal di tmaziɣt ur ikeffu ara s
e. - Yiwen imesli nettaru-t s yiwen usekkil ala imesli ussid i nettaru s sin isekkilen, nettaru: tacacit, nessenṭaq [thachachith];
- Llan 4 kan imesla i d-iteffɣen seg yimi ufayit umi nxeddem taneqqiṭ s wadda:
ḍ,ṣ,ṭ,ẓ rɣas d ufay[ṛ]ur s-nxeddem ara taneqqiṭ.- Imesli
ḥnxeddem-as taneqqiṭ s wadda akken a t-nessemxillef d imeslih.Amedya :
yeḥmel wasif ≠ yehmel abrid abrid; - Ulac amgirred di tira ger imesli azenzaɣ d waggaɣ acku ttaken-d yiwen unamek, ad naru: ibiw, bibb, idammen, inder, akal, ayefki, argaz, agerz, tiṭ, ntu, ...