tamsirt 05
Les cours
Agemmay n tmaziɣt yesɛa 32 isekkilen; yewwi-d yakk isekkilen-is si tlatinit ḥaca “ɣ” d “ɛ” i d-yekkan si tegrigit.
02. Tamsertit
Tamsertit tettili mi ara d mlilen sin imesla. Yiwen ger sin-nni ikeccem deg wayeḍ, ttaken-d s umata imesli ussid.
03. Isem
Isem amaziɣ yesɛa: asmil, tawsit, amḍan akk d waddad.
04. Amyag
Amyag d aferdis d-yesskanayen tigawt nexdem, taɣara neɣ addad n kra tɣawsa. Amyag yebḍa ɣef sin isufar : amyag amagnu d wemyag n tɣara.
Imqimen udmawanen bḍan ɣef sin yeḥricen : imqimen udmawanen ilelliyen d yemqimen udmawanen iwṣilen.
06. Arbib
Arbib d awal i d-yeskanayen ayla, taɣara, neɣ kra n ṣṣifa yellan deg yisem. Tigti n yerbiben ttusilɣen seg yemyagen n tɣara, imi d ineggura-agi i d-yeskanayen taɣara n tɣawsa.
07. Amernu
Amernu d awal yellan d armeskil. D awal yettbeddilen anamek n wemyag neɣ n yisem.
08. Amḍan
Anagar sin yismawen imezwura, nesseqdac ismawen n wemḍan i d-yekkan si taɛrabt. Ma yella d ismawen n tmaziɣt, ttwaseqdacen kan di kran n waẓiyen am Itergiyen, Icelḥiyen, Imẓabiyen...
09. Imeskanen
Nesseqdac-iten i wakken a d-nesken neɣ a nwehhi ɣer kra n tɣawsa.
Présentatifs, irbuda, imattaren...
Encore plus...
Ici une liste, non exhaustive, de sites sur différentes thématiques du domaine berbère.
Imqimen udmawanen ilelliyen
Imedyaten :
- nekk i s-yemlan abrid
- fkiɣ-am-tt-id i kemm
Imqimen udmawanen ilelliyen sɛan snat n talɣiwin : talɣa tawezlant d talɣa taɣezfant.
Muqel ɣer tfelwit-agi :
| udem | awṣil n yisem | amedya (s talɣa twezlant) |
||
|---|---|---|---|---|
| talɣa tawezlant | talɣa taɣezfant | |||
| asuf | 1ru ml./nt. | nekk |
nekkini |
d nekk i yeldin tawwurt |
| wis 2 ml. | kečč |
keččini |
i kečč wi k-ilan ? |
|
| wis 2 nt. | kemm |
kemmini |
d axxam-im kemm |
|
| wis 3 ml. | netta |
nettan |
ayɣer i d-yedda netta |
|
| wis 3 nt. | nettat |
- |
nettat i yeẓran lecɣal-is |
|
| asget | 1ru ml. | nekni |
- |
nekni ad nruḥ, kečč qqim |
| 1ru nt. | nekkenti |
- |
nekkenti s tulawin |
|
| wis 2 ml. | kunwi |
- |
muddeɣ-awen-t i kunwi |
|
| wis 2 nt. | kunemti |
- |
kunemti i yebɣan aya |
|
| wis 3 ml. | nutni |
- |
nutni d arrac |
|
| wis 3 nt. | nutenti |
- |
nutenti sut taddart |
|
Imqimen udmawanen iwṣilen
1/10Imqimen-agi ttusemman iwṣilen acku ttwaqqnen dima s ucuddu, ur t-nessqdac ara weḥd-sen kan akka di twinest ; a ten-naf zdin ama ɣer yisem, ɣer werbib, ɣer wemyag, ɣer umaɣun, ɣer tenzeɣt neɣ ɣer iferdisen-nniḍen. Imqimen udmawanen iwṣilen bḍan ɣef tlata leṣnaf :
- wid izeddin ɣer yisem neɣ arbib
- wid izeddin ɣer wemyag neɣ amaɣun
- wid izeddin ɣer tenzeɣt
2/10Iwṣilen n yisem
a. Isem amagnu
| udem | awṣil n yisem | amedya (s talɣa twezlant) |
||
|---|---|---|---|---|
| talɣa tawezlant | talɣa taɣezfant | |||
| asuf | 1ru ml./nt. | -(i)w |
-inu |
taferka-w, axxam-iw |
| wis 2 ml. | -(i)k |
-inek |
taferka-k, axxam-ik |
|
| wis 2 nt. | -(i)m |
-inem |
taferka-m, axxam-im |
|
| wis 3 ml./nt. | -(i)s |
-ines |
taferka-s, axxam-is |
|
| asget | 1ru ml./nt. | -nneɣ |
- |
taferka-nneɣ, axxam-nneɣ |
| wis 2 ml. | -nwen |
- |
taferka-nwen, axxam-nwen |
|
| wis 2 nt. | -nkent |
- |
taferka-nkent, axxam-nkent |
|
| wis 3 ml. | -nsen |
- |
taferka-nsen, axxam-nsen |
|
| wis 3 nt. | -nsent |
- |
taferka-nsent, axxam-nsent |
|
3/10Iwṣilen n yisem
b. Isem n timmarewt
Ismawen n timmarewt d wid icudden ɣer twacult. Nesseqdac-asen imqimen-agi :
| udem | awṣil n yisem | amedya | |
|---|---|---|---|
| asuf | 1ru ml./nt. | - |
|
| wis 2 ml. | -k |
gma-k |
|
| wis 2 nt. | -m |
gma-m |
|
| wis 3 ml./nt. | -s |
gma-s |
|
| asget | 1ru ml. | -tneɣ |
gma-tneɣ |
| 1ru nt. | -tentaɣ |
gma-tentaɣ |
|
| wis 2 ml. | -twen |
gma-twen |
|
| wis 2 nt. | -tkent |
gma-tkent |
|
| wis 3 ml. | -tsen |
gma-tsen |
|
| wis 3 nt. | -tsent |
gma-tsent |
Tamawt :
Amqim deg wudem amezwaru ulac-it, maca anamek-is yettwagzay deg wawal.
yemma = tayemmat-inu
Imedyaten :
yemma-s, dadda-m, xalti-nteɣ, ɛemmi-tsen, weltma-tkent, yelli-twen, ...
Tamawt :
Ismawen n timmarewt ibeddun s teɣri neɣ s t n wunti nesseqdac-asen imqimen n yisem amagnu.
-ik / ayaw-inek
takna
-m / takna-inem
-im / arbib-inem
aḍeggal
-is / aḍeggal-ines
-is / tislit-ines
4/10Iwṣilen n wemyag
a. Imqimen usriden [1/2]
Imqimen-agi d isemmaden usriden (complément d’objet direct), tettrusu-d fell-asen tigawt
amedya : yuɣ takerrust → yuɣ-itt
| udem | awṣil usrid n wemyag | |
|---|---|---|
| asuf | 1ru ml./nt. | -(i)yi |
| wis 2 ml. | -(i)k |
|
| wis 2 nt. | -(i)kem |
|
| wis 3 ml. | -(i)t |
|
| wis 3 nt. | -(i)tt |
|
| asget | 1ru ml. | -(y)aɣ |
| 1ru nt. | -(y)anaɣ |
|
| wis 2 ml. | -(i)ken |
|
| wis 2 nt. | -(i)kent |
|
| wis 3 ml. | -(i)ten |
|
| wis 3 nt. | -(i)tent |
5/10Iwṣilen n wemyag
a. Imqimen usriden [2/2]
• y yettban-d melmi tkeffu telɣa tamyagant s tergelt (akken ur ttemlilint ara snat n teɣra)
amedya yugar-aɣ, teǧǧa-yaɣ, ...
• Nesseqdac talɣa n wemqim s i :
- melmi tkeffu telɣa tamyagant deg wudem wis 3 asuf (ml/nt) d wudem 1ru asget s tergelt.
amedya :
itett-itt, nesseqdec amqim (i)tt s i acku talɣa tamyagant (itett) tkeffu s tergelt (t)
ntett-itent, nesseqdec amqim (i)tent s i acku talɣa tamyagant (ntett) tkeffu s tergelt (t)
imedyaten nniḍen : tif-iyi, nif-iten, yuker-itt, ...
- melmi tkeffu daɣen telɣa tamyagant n wanaḍ (impératif) deg wudem wis 2 asuf s tergelt.
amedya :
eǧǧ-itt, nesseqdec amqim (i)tt s i acku talɣa tamyagant (eǧǧ) tkeffu s tergelt (ǧ)
imedyaten nniḍen : ssiweḍ-iten, ssengugel-itt, ɛiwen-it, ...
Tamawt
Isekkilen i d y ur ten-nesseqdac ara melmi yefti wemyag deg yimal neɣ yella di talɣa tibawt (wali tamsirt n tseftit)
amedya : a t-yesserwel, a tent-yeǧǧ, ...
6/10Iwṣilen n wemyag
b. Imqimen irusriden [1/2]
Imqimen-agi d isemmaden irusriden (complément d’objet indirect) :
ldiɣ tawwurt i gma → ldiɣ-as tawwurt
| udem | awṣil arusrid n wemyag | ||
|---|---|---|---|
| talɣa taɣezfant | talɣa tawezlant | ||
| asuf | 1ru ml./nt. | -(i)yi |
-yi |
| wis 2 ml. | -(y)ak |
-k |
|
| wis 2 nt. | -(y)am |
-m |
|
| wis 3 ml./nt. | -(y)as |
-s |
|
| asget | 1ru ml./nt. | -(y)aɣ |
-ɣ |
| wis 2 ml. | -(y)awen |
-wen |
|
| wis 2 nt. | -(y)akent |
-kent |
|
| wis 3 ml. | -(y)asen |
-sen |
|
| wis 3 nt. | -(y)asent |
-sent |
|
7/10Iwṣilen n wemyag
b. Imqimen irusriden [2/2]
s-awiɣ (deg yimal)
ur
sent-wwiɣ kra (di talɣa tibawt)
i / ayAmedya : tacriḥt i m-yeǧǧa
Nesseqdac-itt daɣen deg waddaden-agi :
asmi (i) s-tefkiḍ (le i est sous-entendu)
d acu (melmi/ayɣer/...) (i) m-yenna ?
aseggas deg (assen/mi/...) ara sen-nawi
y yettban-d melmi tkeffu telɣa tamyagant s tergelt.Amedya : yeldi-yas, newwi-yasen, ...
i melmi tkeffu telɣa tamyagant s tergelt.Amedya :
yuɣ-iyi, nesseqdec amqim (i)yi s i acku talɣa tamyagant (yuɣ) tkeffu s tergelt (ɣ)
fkan-iyi-d, nesseqdec amqim (i)yi s i acku talɣa tamyagant (fkan) tkeffu s tergelt (n)
teǧǧa-yi-d, nesseqdec amqim (i)yi war i acku talɣa tamyagant (teǧǧa) tkeffu s teɣri (a)
ssiwel-iyi-d, nesseqdec amqim (i)yi s i acku talɣa tamyagant (ssiwel) tkeffu s tergelt (l)
Imedyaten nniḍen : arut-iyi-d, eǧǧ-iyi-d, yefka-yi-d, ...
8/10Iwṣilen n wemyag
c. Amyeḍfer n yemqimen iwṣilen ɣer wemyag
Melmi myeḍfaren yewṣilen n wemyag, d amqim arusrid i zeggiren amqim usrid.
Amedya :
tasarut1 i Mennac2yas3-tt42. asemmad arusrid
4. amqim usrid
tabrat i uselways-tt-nazen9/10Iwṣilen umaɣun
Iwṣilen umaɣun (d wid nesseqdac i wemyag) zeggen dima ɣer zdat.
Amedya :
- anwa i s-yennan
- win i tt-yewwin
- ulac anwa ara s-tt-yefken
10/10Iwṣilen n tenzeɣt
Nesseqdac i tenzaɣ kraḍ neɣ tlata n talɣiwin-agi n yemqimen :
| udem | awṣil n tenzeɣt | |||
|---|---|---|---|---|
Talɣa 1rut (seg, ...) |
Talɣa tis 2 (gar, ...) |
Talɣa tis 3 (ddaw, ...) |
||
| asuf | 1ru ml./nt. | -i |
-i |
-i |
| wis 2 ml. | -m |
-ak |
-ak |
|
| wis 2 nt. | -k |
-am |
-am |
|
| wis 3 ml./nt. | -s |
-as |
-as |
|
| asget | 1ru ml. | -neɣ |
-aneɣ / -aɣ |
-atneɣ / -aɣ |
| 1ru nt. | -nteɣ |
-anteɣ |
-atenteɣ |
|
| wis 2 ml. | -wen |
-awen |
-atwen |
|
| wis 2 nt. | -kent |
-akent |
-atkent |
|
| wis 3 ml. | -sen |
-asen |
-atsen |
|
| wis 3 nt. | -sent |
-asent |
-atsent |
|
- Talɣa tamenzut d tin yettusseqdacen d tuget n tenzaɣ:
seg, deg, ɣer, ɣur, deffir, zdat, nnig, yid, yis, sɣur, ... - Talɣa tis snat tettusseqdac d tenzaɣ-agi: gar, fell
- Talɣa tis tlata nesseqdac-itt d tenzaɣ-agi: ddaw, d tama
Imedyaten :
-neɣ
zdat
-wen i yekka yilef
sɣur
-kent i tekka tiyita
-aneɣ i d-yedha
gar
-ak yid-s
-atneɣ i d-qqimen
ffren-t ddaw
-tsen
Tamawt :
Tanzeɣ d tama di laṣel-is d isem, ɣef waya i tt-nesseqdac daɣen d yemqimen izeddin ɣer yisem :
d tama-nneɣ, d tama-w, ... (wali iwṣilen n yisem)