tamsirt 03
Les cours
Agemmay n tmaziɣt yesɛa 32 isekkilen; yewwi-d yakk isekkilen-is si tlatinit ḥaca “ɣ” d “ɛ” i d-yekkan si tegrigit.
02. Tamsertit
Tamsertit tettili mi ara d mlilen sin imesla. Yiwen ger sin-nni ikeccem deg wayeḍ, ttaken-d s umata imesli ussid.
03. Isem
Isem amaziɣ yesɛa: asmil, tawsit, amḍan akk d waddad.
04. Amyag
Amyag d aferdis d-yesskanayen tigawt nexdem, taɣara neɣ addad n kra tɣawsa. Amyag yebḍa ɣef sin isufar : amyag amagnu d wemyag n tɣara.
Imqimen udmawanen bḍan ɣef sin yeḥricen : imqimen udmawanen ilelliyen d yemqimen udmawanen iwṣilen.
06. Arbib
Arbib d awal i d-yeskanayen ayla, taɣara, neɣ kra n ṣṣifa yellan deg yisem. Tigti n yerbiben ttusilɣen seg yemyagen n tɣara, imi d ineggura-agi i d-yeskanayen taɣara n tɣawsa.
07. Amernu
Amernu d awal yellan d armeskil. D awal yettbeddilen anamek n wemyag neɣ n yisem.
08. Amḍan
Anagar sin yismawen imezwura, nesseqdac ismawen n wemḍan i d-yekkan si taɛrabt. Ma yella d ismawen n tmaziɣt, ttwaseqdacen kan di kran n waẓiyen am Itergiyen, Icelḥiyen, Imẓabiyen...
09. Imeskanen
Nesseqdac-iten i wakken a d-nesken neɣ a nwehhi ɣer kra n tɣawsa.
Présentatifs, irbuda, imattaren...
Encore plus...
Ici une liste, non exhaustive, de sites sur différentes thématiques du domaine berbère.
Tazwart
Tamsirt-agi n yisem tebḍa ɣef kuẓ (rebɛa) yeḥricen igejdanen :
1. Asmil neɣ ṣṣenf n yisem
Isem n timmarewt : yelli, dadda, yemma, aḍeggal, ...
Isem amagnu : aqcic, itri, tala, tafat, ...
2. Tawsit
Isem amalay : allaɣ, argaz, inisi, imensi, annar, aqcic, ...
Isem unti : tameṭṭut, tala, taqcict, talwizt, ...
3. Amḍan
Isem asuf : azger, asif, igenni, ...
Isem asget : izgaren, isaffen, igenwan, ...
4. Addad
Isem ilelli : d aqcic i d-yusan
Isem amaruz : yeṭṭes weqcic
Asmil n yisem (timmarewt/amagnu)
1. Isem n timmarewt
D isem icudden ɣer twacult.
Amedya :
mmi, yelli, xali, dadda, yemma, yaya, aslif, tanuṭ, aḍeggal, ...
2. Isem amagnu
D isem ur nelli n timmarewt.
Amedya :
akal, tammusni, tisegnit, aɣenǧa, tiṭ, amdan, tayri, ameksa, tamegra, ...
Tawsit (amalay/unti)
Isem yesɛa snat n tewsatin: d amalay neɣ d unti.
1/4Isem amalay
Isem amalay di tigti ibeddu s teɣri ama s a, i neɣ u.
Amedya :
aman, amalus, awal, asamer, ini, igenni, imru, ileẓwi, uraw, ugur, uẓu, ...
Tasureft :
Llan kra n yismawen nniḍen, ur ggiten ara aṭas, ur beddun ara s teɣri maca s tergelt.
Amedya :
seksu, laẓ, fad, lellu, beqqu, faccal, mmi, ...
2/4Isem unti
Isem unti itekk-d s umata seg yisem amalay, yettili-d s tmerniwt n t di tazwara d tayeḍ di taggara.
Amedya :
tameṭṭut, tala, tamesrifegt, taqcict, talwest, talwizt, tigawt, ...
Alugen amatu :
isem unti = t + isem amalay + t
Amedya :
taqcict
amcic →
tamcict
alɣem →
talɣemt
tilemẓit
amɣar →
tamɣart
isli →
tislit
Tasureft :
Llan kra n yismawen untiyen ur neṭṭafar ara alugen-agi.
argaz → tameṭṭut
iḥiqel → tasekkurt
Llan kra n yismawen untiyen i ibeddun s t maca ur keffun ara s t.
Amedya :
tilelli, taguni, temẓi, taɣuri, tamara, tawla, tiḥerci, taggara, ...
3/4Tamiwin ɣef yisem unti
1. Isem unti yezmer lḥal a d-yesken anamek nniḍen ur nelli d unti :
a. asimecteḥ neɣ asimẓi (diminutif)
axxam → taxxamt
akeccaḍ → takeccaṭ
b. tamɛayrit neɣ alaqeb (péjoratif)
argaz → targazt
c. aferdis (unité)
aweṭṭuf → taweṭṭuft
azemmur → tazemmurt
2. Melmi yekfa yisem amalay s t, isem unti nettaru-t kan s yiwen n t ɣer deffir, fiḥel ma nerna-yas wis sin.
aseksut → taseksutt → taseksut
3. Akken daɣen ismawen ikeffun s tt [ts] nettaru-ten yakk s yiwen n t kan.
tidet, tunet, tuget, takwat, tabrat, ...
4. Melmi yekfa yisem amalay s ḍ, unti-ines ikeffu s ṭ (ḍt → ṭ).
abelluḍ → tabelluḍt → tabelluṭ
ablaḍ → tablaḍt → tablaṭ
acelgiḍ → tacelgiḍt → tacelgiṭ
5. Melmi yekfa yisem amalay s d, unti-ines ikeffu s t (dt → t).
agellid → tagellidt → tagellit
6. Llan kra n yismawen untiyen i wumi nrennu yiwen seg wezgen-iɣriyen (y neɣ w) ngum neɣ weqbel t n taggara.
ameksa → tameksawt
aɣerda → taɣerdayt
4/4Tamiwin ɣef yisem amalay d yisem unti
1. Ismawen ureṭṭal bḍan ɣef sin yeḥricen: llan wid yeqqimen akken di talɣa-nsen (akken llan di tutlayt ansa i d-ttwaddmen)
lxedma, nneyya, ṣṣeḥ, rradyu, ṭabla, lehna, lkas, lḥenna, zzman,
leɛlam, leqlam, lqahwa, lbaraka, lqut, ...
Llan dɣa wid yettwamuzzɣen (tebdel talɣa-nsen, ṭṭfen talɣa n yisem amaziɣ). Ismawen-agi ṭṭafaren ilugan nesseqdac i yisem amaziɣ.
akursi, ajadarmi, abugaṭu, tamacint, tabenket, taferciṭ, aḥutiw, ...
2. Llan kra n yismawen imalayen yettwassilɣen seg wunti, maca sskanayen-d anamek ulaqeb neɣ usimɣer, mačči win umalay.
- alaqeb : tameṭṭut → ameṭṭu ...
- asimɣer : tiṭ → iṭṭew ...
3. Ismawen ureṭṭal (ur nettwamuzzeɣ ara), ikeffun s teɣri, s umata d imalayen.
lkas, leɛlam, ṣṣeḥ, lḥeqq, leqlam, ...
3. Ismawen ureṭtal (ur nettwamuzzeɣ ara), ikeffun s teɣri, d untiyen s umata.
lxedma, nneyya, ṭabla, rradyu, leḥna, leḥnana, lqahwa, ...
Amḍan (asuf/asget)
1/5Isem amaziɣ yettili ɣef snat n talɣiwin n wemḍan: d asuf neɣ d asget.
Anagar yiwen yisem : berdayen, ulac di tmaziɣt isem di talɣa n sin, ḥaca kra n yismawen ureṭṭal (si taɛrabt) i d-yettwareḍlen akken di talɣa-yagi n sin.
Amedya :
mertayen (snat tikkal), ɛamayen (sin iseggasen), yumayen (sin wussan), ...
Asuf
Isem asuf yesskanay-d isem di talɣa n yiwen (yiwet n tɣawsa).
Amedya :
argaz (yiwen wergaz), tameṭṭut (yiwet n tmeṭṭut), ...
Asget
Isem asget yesskanay-d isem di talɣa n waṭas (sin neɣ ugar n tɣawsiwin).
Amedya :
irgazen (sin neɣ ugar n yergazen), tilawin (snat neɣ ugar n tlawin), ...
- Kra n yismawen ttilin ḥaca deg wesget (ur sɛin ara asuf).
aman, ilefḍan, tiqqar, ammiwen neɣ tammiwin, medden, tisusaf, ...
- Llan kra n yismawen ur nesɛi ara asget (ttilin kan deg wasuf).
tidet, tiɣrit, tagella, ...
- Llan daɣen kra isegten ur nesɛi anamek n wesget.
tuccanin (d imɣi), timeddukal (d imɣi), ...
- Llan yismawen daɣen yesɛan sin isegten.
acelgiḍ → icelgiḍen / iclegyaḍ, ...
2/5Talɣiwin n wesget:
asget s tmerniwt neɣ asget amagnu (pluriel externe/régulier).
S umata d asget i d-yettilin s ubeddel n teɣri a s teɣri i, d tmerniwt n yiwen seg imattaren-agi n wesget di taggara : en, awen, an, ... D asget iwumi qqaren régulier acku ulac abeddel deg ugensu n yisem.
Ilugan d imedyaten :
asekkilc yettgensis targelt.
| Asuf | Asget (amaly / unti) | |
|---|---|---|
(t)a/i—c(t) | i—cen/can/cawen | ti—cin/catin/cawin |
| amɣar, tamɣart izir isem azrem, tazremt ilef, tileft |
imɣaren iziren ismawen izerman ilfan |
timɣarin tizermatin tilfatin |
(t)a/i—i(t) | i—iyen/iten | ti—iyin/itin |
| ajenwi, tajenwit aẓawali, taẓawali ibidi |
ijenwiyen iẓawaliyen ibiditen |
tijenwiyin tiẓawaliyin |
(t)a/i—u(t) | i—uyen/uten | ti—uyin/utin |
| abugaṭu, tabugaṭut agudu |
iguduyen |
tibugaṭutin |
(t)a/i—a(w)(t) | i—ayen/aten/awen | ti—iyin/atin/awin |
| ameksa, taɣenjawt abucriḍa abeqqa |
imeksawen ibucriḍaten ibeqqayen |
tiɣenjawin |
3/5Talɣiwin n wesget:
asget s ubeddel (pluriel par alternance/interne).
Yettili s ubeddel n teɣra yellan deg ugensu n wawal. Di talɣiwin n yisem i d-nmudd seddaw, tiɣra i d-nessken d tid yellan n ugensu, amedya: amalu yettwagenses s talɣa a—u, acku d tiɣra-yagi i yeɛna ubeddel, ma yella d tiɣri tamenzut (neɣ amagrad), nenna-d yakan belli yettuɣal s umata d i.
Asekkil ¯ yesskanay-d belli ulac tiɣri tagejdant (a, u, i), amedya: ¯—u(c), talɣa-yagi tettgensis ismawen yesɛan yiwet n teɣri tagejdant (u) deg ugens n wawal am: awtul,...
Ilugan d imedyaten :
asekkilv yettgensis tiɣri.
a—v—v— → i—u—a— |
|---|
|
amrar → imurar
amadaɣ → imudaɣ abalma → ibulma
amayeg → imuyag
ayaziḍ → iyuzaḍ
abagus → ibugas
abuḍec → ibuḍac
aẓiḍuḍ → iẓuḍaḍ amuḍin → imuḍan |
a/i—i—(Ø,u)— → i—i—a— |
|
acifuḍ → icifaḍ |
a—(Ø,u)—(v,i)— → i—Ø—a— |
|
awtul → iwtal
amenzu → imenza
amcic → imcac
abelqeṭṭiḍ → ibelqeṭṭaḍ
agelzim → igelzyam
asegres → isegras
|
- Ismawen untiyen, umu yettfakka wesget s a.
Amedya :
tamurt → timura
tawwurt → tiwwura
4/5Talɣiwin n wesget:
asget s tmerniwt d ubeddel (pluriel mixte).
Asget-agi yettwasileɣ s useqdec n snat tarrayin i neẓra yakan: timerniwt imattaren n wesget d ubeddel n teɣra tigejdanin n yisem. Ma yella d tiɣri tamenzut (amagrad) tettuɣal s umata d i.
Amedya :
izimer → izamaren (timerniwt n umattar n wesget: en, d ubeddel : i—¯ → a—a)
Imedyaten nniḍen :
aẓekka → iẓekwan
igenni → igenwan
tamda → timedwin
aḍar → iḍarren
akufi → ikufan
itri → itran
imi → imawen
izi → izan
aceqquf → iceqfan
aɛekkaz → iɛekzen
azger → izgaren
aẓar → iẓuran
ibiw → ibawen
asif → isaffen
iɣil → iɣallen
tameɣra → timeɣriwin
targa → tiregwa
tala → tiliwa
5/5Kra isegten nniḍen
a ur yettbeddil ara.
arkas → arkasen
i yettuɣal d a
u, ur yettbeddil ara.
tuɣmest → tuɣmas
tunet → tuna
a yettuɣal d u.
taddart → tuddar
i yettuɣal d u.
tafunast → tisita
tiṭ → allen
mmi → arraw
(w)at neɣ seɛɛun tikwal asget s ubeddel n teɣra neɣ s ubeddel d tmerniwt. (ṣṣenf wis 2 d wis 3)
ṭṭabla → ṭṭablat / ṭṭwabel
lkas → lkisan
lḥeqq → leḥquq
Addad (ilelli/amaruz)
1/9D acu i d addad ilelli d waddad amaruz
Addad ilelli, d addad ideg yettili yisem di talɣa-s tamagnut i nessen. Ma yella d addad amaruz, yettbeddil deg-s yisem talɣa-ines (d amagrad i yettbeddilen talɣa). Abeddel-agi n talɣa yesskanay-d d akken isem-agi yeqqen neɣ yurez ɣer kra n uferdis nniḍen di twinest, ɣef waya i s-neqqar: isem deg waddad amaruz. Ihi, addad amaruz yeɛna kan ismawen ibeddun s umagrad.
Asmekti :
amagrad ((t)a/(t)i/(t)u) s yis-s i ibeddu yisem amaziɣ s umata, ama d asuf neɣ d asget, d amalay neɣ d unti.
Amedya :
seksu-nni
yettwačč
wudi
tɣucc
tmeṭṭut-is
ɛeddan
wussan
cebbḥent
teslatin
seksu, d isem war amagrad
deg waddad ilelli
udi, d isem amalay asuf ibeddun s umagrad u
deg waddad ilelli
tameṭṭut, d isem unti asuf ibeddun s umagrad ta
deg waddad ilelli
ussan, d isem amalay asget ibeddun s umagrad u
deg waddad ilelli
tislatin, d isem unti asget ibeddun s umagrad ti
2/9Amek ad naru addad amaruz
S umata, addad amaruz d abeddel di talɣa umagrad, abeddel-agi yettili-d ama :
w/y (i yisem amalay)
wass-nni anda i telliḍ (ass)
yiḍ i d-yusa (iḍ)
wussan (ussan)
- s ubeddel n teɣri umagrad (a → u)
yekka-d s ufella (afella)
w/y (i yisem amalay), d uɣelluy n teɣri umagrad (a → we / i → ye / ta → t(e) / ti → t(e))
wergaz (argaz)
ɛeddan
yergazen (irgazen)
texxamt (taxxamt)
yeffer am
tmeṭṭut (tameṭṭut)
teslatin (tislatin)
ffɣent-d
tlawin (tilawin)
Tamawt :
Ugar n yismawen ur nbeddu ara s umagrad am:
- ismawen imaziɣen: seksu, laẓ, beṭṭu, yemma, mmi, yelli, ...
- ismawen ureṭṭal: ṭabla, lxedma, ...
- ismawen imukan (toponymes), n medden (noms propres), ... : Muḥend, Jeǧǧiga, Wehran, Fransa, ...
Llan yismawen yesɛan amagrad d acu kan talɣa-nsen deg waddad amaruz ur tettbeddil ara (am tin n waddad ilelli): tala, ugu, tigawt, ...
3/9Melmi i yettuɣal yisem deg waddad amaruz
s yezgaren (izgaren)
yuder
ɣer waddaynin (addaynin)
seg wemdun (amdun)
yuli
nnig wexxam (axxam)
Tasureft :
s (vers), neɣ tanzeɣt ar, yettɣima di talɣa-ines tilellit.s axxam
ar tameddit
wergaz (argaz)
yuɣal-d
umeksa (ameksa)
wuccen (uccen)
kfan tayerza
yergazen (irgazen)
4/9Melmi i yettuɣal yisem deg waddad amaruz
t wexxam-nni (amdun)
t d amqim awṣil i d-yesskanayen axxam.
- wexxam d isem yettwalsen, nɛawed-as abdar imi yettwabder-d yakan s wewqim
t
axxam
n yesli, tuččit n umuḍin, lǧerra n inisi, ...wid
n ufella, tin n wedrar, ...aṭas
n tmura, drus n yedrimen, ...aberkan uqerruy, ...
kra n yergazen, ...
snat n teqcicin, ...
d
argaz yelhan wergaz n Faḍma (allus n yisem), annect-is weqcic-agi, ines wedfel-agi5/9Talɣiwin n yisem amaruz
Isem melmi yella deg waddad amaruz yettbeddil talɣa-ines ; d amagrad i si ibeddu i yettbeddilen talɣa-s, ɛla ḥsab n talɣa n yisem, ama s uɣelluy, s ubeddel neɣ d usekcem d yiwen seg yezgen-iɣriyen w/y.
Seddaw-agi a nwali ilugan i yeṭṭafar yisem melmi i yuɣal seg waddad ilelli ɣer waddad amaruz.
Tamawt :
C targalt ; V tiɣri
6/9Talɣiwin n yisem amaruz
1. Abeddel neɣ aɣelluy n tiɣri umagrad
Alugen 1 :
| Talɣa n yisem deg waddad ilelli | Talɣa n yisem deg waddad amaruz |
|---|---|
aC1C2V— |
weC1C2V— |
iC1C2V— |
yeC1C2V— |
ta/tiC1C2V— |
teC1C2V— |
Amedya :
azrem → wezrem
azrar → wezrar
aksum → weksum
aɣmis → weɣmis
itri → yetri
tasraft → tesraft
tawrirt → tewrirt
tawtult → tewtult
tislit → teslit
tifyar → tefyar
tiflut → teflut
tifdent → tefdent
Tisuraf :
a— → wa— :
arkas → warkas
aɛrab → waɛrab
arẓaẓ → warẓaẓ
anẓad → wanẓad
ayrad → wayrad
arseḍ → warseḍ
akbal → wakbal
aldun → waldun
ta— → ta— :
tarkast → tarkast
tafrara → tafrara
ti— → ti— :
tixsi → tixsi
tifrat → tifrat
tismin → tismin
tikli → tikli
Alugen 2 :
| Talɣa n yisem deg waddad ilelli | Talɣa n yisem deg waddad amaruz |
|---|---|
aC1VC2— |
uC1C2V— |
ta/tiC1VC2— |
tC1C2V— |
Amedya :
agujil → ugujil
ayefki → uyefki
tafunast → tfunast
timura → tmura
7/9Talɣiwin n yisem amaruz
2. Tiɣri umagrad a ur tettbeddil ara
Alugen 1 :
| Talɣa n yisem deg waddad ilelli | Talɣa n yisem deg waddad amaruz |
|---|---|
a— |
wa— |
ta— |
ta— |
Alugen-agi ṭṭafaren-t yismawen yesɛan talɣa-yagi ((t)a d amagrad):
(t)aC1VC2(t) ; (t)aC1C1(C2)V— ; (t)aC1C2V(t)
Amedya :
aman → waman
awal → wawal
arrac → warrac
allen → wallen
aḍu → waḍu
ass → wass
akli → wakli
aggur → waggur
aggam → waggam
tala → tala
tafat → tafat
taklit → taklit
tassemt → tassemt
taggara → taggara
tazzla → tazzla
Tisuraf :
a— → u— :
afus → ufus
afud → ufud
aḍar → uḍar
aẓar → uẓar
amud → umud
amur → umur
azag → uzag
aḍad → uḍad
amud → umud
azal → uzal
afuɣ → ufuɣ
adar → udar
a— → we— :
alma → welma
agni → wegni
ajgu → wejgu
acbi → wecbi
axxam → wexxam
annar → wennar
awwur → wewwur
ta— → t— :
tamurt → tmurt
tanuṭ → tnuṭ
takurt → tkurt
ta— → te— :
tagnit → tegnit
tajgut → tejgut
taxxamt → texxamt
tawwurt → tewwurt
8/9Talɣiwin n yisem amaruz
3. Tiɣri umagrad i ur tettbeddil ara
a. S ukeccum n wezgen-aɣri y :
Alugen :
| Talɣa n yisem deg waddad ilelli | Talɣa n yisem deg waddad amaruz |
|---|---|
i— |
yi— |
ti— |
ti— |
Alugen-agi ṭṭafaren-t yismawen yesɛan talɣa-yagi ((t)i d amagrad):
(t)iC1(C1)(V)(C2)(t)
Amedya :
iḍ → yiḍ
icc → yicc
izem → yizem
iccer → yiccer
ikkil → yikkil
iṭij → yiṭij
tiṭ → tiṭ
tikkelt → tikkelt
tidderɣelt → tidderɣelt
tili → tili
tidet → tidet
timmi → timmi
b. War akeccum n wezgen-aɣri y, i yismawen yesɛan snat n tunṭiqin yeldin neɣ ugar, wid yesɛan talɣa :iC1VC2(C2)V(C3)
Amedya :
izimer → izimer
igenni → igenni
imeddukal → imeddukal
igawawen → igawawen
Tamawt :
Tunṭiqt d aḥric deg wawal, melmi i d-neqqar awal, nessenṭaq-it-id d tunṭiqin.
Amedya: awal izimer yebḍa ɣef tlata n tunṭiqin: i + zi + mer
Tunṭiqt tezmer ad tili teldi neɣ tbelleɛ. Tunṭiqt yeldin d tin yettfakan s yiwet seg teɣra tigejdanin, tesɛa talɣa-yagi : C(C)a / C(C)u / C(C)i akka am : a, u, i, ma, lu, si, ddu, kka, zzi, ... Tunṭiqt ibellɛen d tin yettfakan dima s tergalt, tesɛa talɣa-yagi C(C)VC(C), akka am: war, ddar, ẓẓal, ...
Akken daɣen awal izimer yesɛa snat n tunṭiqin yeldin i, zi d yiwet n tunṭiqt ibellɛen mer.
9/9Talɣiwin n yisem amaruz
3. Tiɣri umagrad u ur tettbeddil ara
Alugen :
| Talɣa n yisem deg waddad ilelli | Talɣa n yisem deg waddad amaruz |
|---|---|
u— |
wu— |
tu— |
tu— |
Alugen-agi ṭṭaferen-t yakk yismawen yesɛan tiɣri u deg umagrad-nsen, war tisuraf.
Amedya :
uccen → wuccen
ul → wul
uglan → wuglan
uẓu → wuẓu
tuga → tuga
tuɣmest → tuɣmest
tukkra → tukkra
tuglacin → tuglacin